Duża nowelizacja prawa autorskiego wchodzi w życie

Ustawa z dnia 11 września 2015 roku o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy o grach hazardowych przewiduje między innymi uelastycznienie prawa cytatu, zniesienie licencji ustawowej na rzecz ośrodków informacji i dokumentacji, wprowadzenie wynagrodzenia dla twórców za wypożyczenia biblioteczne oraz reguluje korzystanie z utworów osieroconych i utworów out of commerce. Nowela wchodzi w życie 20 listopada 2015 roku i dostosowuje polskie ustawodawstwo do dyrektyw Parlamentu Europejskiego i Rady z zakresu prawa autorskiego.

Rozszerzenie prawa cytatu

Ustawa przewiduje uelastycznienie zakresu korzystania z fragmentów publicznych wystąpień, wykładów oraz kazań oraz możliwość przytaczania w utworach stanowiących samoistną całość urywków rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnionych utworów plastycznych, utworów fotograficznych lub drobnych utworów w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu. Przywoływanie artykułów na tematy polityczne gospodarcze lub religijne będzie możliwe w przypadku aktualności ich tematyki, a nie jak dotąd aktualności nich samych. Nowela doprecyzowuje przepisy dotyczące zwielokrotniania utworów o charakterze przejściowym lub incydentalnym, które stanowi element procesu technologicznego. Dostosowano również możliwość wykorzystywania utworów przez instytucje oświatowe, uczelnie, oraz jednostki naukowe w ramach tzw. e-learningu. Ponadto wyraźnie uregulowano korzystanie z utworów na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury, w zakresie uzasadnionym prawami tych gatunków twórczości.

Zniesienie licencji ustawowej na rzecz ośrodków informacji i dokumentacji

Ustawodawca zdecydował się na wykreślenie art. 30 Prawa autorskiego, w ramach którego przewidział on możliwość korzystania przez ośrodki informacji lub dokumentacji z utworów w ramach dozwolonego użytku bez konieczności uzyskania zgody uprawnionego. Zmiana ta budzi obawy nie tylko wielu firm monitorujących media, lecz również biur prasowych, firm oferujących prasówkę swoi pracownikom oraz portali agregujących informacje, które zostaną zmuszone do każdorazowego zawierania umów co do poszczególnych tytułów prasowych, co zwiększy rolę organizacji zbiorowego zarządzania. Ciężko bowiem sobie wyobrazić sytuację, w której firma monitorująca media prowadziłaby negocjacje z każdym z uprawnionych, którego treści wykorzystuje w przygotowywanych przez siebie opracowaniach.

Wynagrodzenia za użyczanie egzemplarzy utworów przez biblioteki publiczne

Autorzy książek, piszący w języku polskim będą uprawnieni do „wynagrodzenia za użyczanie” ich utworów przez biblioteki publiczne. Skorzystają również tłumacze na język polski, współtwórcy, których wkładem jest utwór plastyczny lub fotograficzny a także wydawcy. Prawo unijne wymusza bowiem wprowadzenie systemu public lending right, który efektywnie funkcjonuje już w 33 państwach na świecie, począwszy w Królestwie Danii od 1946 roku. Ma on służyć jako narzędzie wspierania rozwoju języka i literatury polskiej. Pieniądze nie będą wypłacane przez biblioteki, lecz będą pochodziły z środków Funduszu Promocji Kultury zarządzanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który to będzie je przekazywał poprzez wybraną w konkursie organizację zbiorowego zarządzania. Wysokość wynagrodzeń zostaje uzależniona od wartości nabywanych zbiorów przez biblioteki publiczne w poprzednim roku kalendarzowym i ma odpowiadać 5% ich zakupów. Gratyfikacja będzie jednak przysługiwała autorowi, który złoży pisemne oświadczenie woli otrzymywania wynagrodzenia za użyczanie. Wysokość konkretnego wynagrodzenia będzie określana przez organizacje zbiorowego zarządzania proporcjonalnie do liczby użyczeń egzemplarzy utworów konkretnego autora przez biblioteki publiczne w oparciu o ich sprawozdania.  

Dozwolony użytek utworów osieroconych

Utwory znajdujące się w archiwach, instytucjach oświatowych, uczelniach, instytutach badawczych i naukowych, bibliotekach, muzeach, publicznych organizacjach radiowych i telewizyjnych, co do których przysługują autorskie prawa majątkowe, a uprawnieni do nich nie zostali ustaleni lub odnalezieni, zostają zdefiniowane jako „utwory osierocone”. Obecnie ich udostępnianie jest niemożliwe, ponieważ prawie we wszystkich przypadkach ich twórcy są nieznani albo nie można określić miejsca ich pobytu. Ustawa z 11 września 2015 roku wprowadza możliwość zwielokrotnienia ich oraz udostępnienia publicznie przez powyżej wskazane podmioty w taki sposób, aby każdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym. Jednak przed wykorzystaniem takiego utworu, podmioty mające go w swoich zbiorach są zobowiązane do przeprowadzenia w sposób staranny i w dobrej wierze poszukiwania każdego z uprawnionych do takiego utworu, które ograniczają się w większości przypadków do państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Jest to od dawna wyczekiwana regulacja, wiele instytucji posiada w swoich zbiorach tysiące utworów spośród których wiele posiada ogromną wartość kulturową. Warto chociażby przytoczyć tutaj przykład Biblioteki Narodowej, która dysponuje 300 tysiącami takich książek.  

Korzystanie z utworów out of commerce

Nowelizacja zakłada również możliwość korzystania przez instytucje kultury, o których była mowa powyżej, z utworów niedostępnych w obrocie handlowym, tzw. out of commerce works. Niniejsze utwory nadal są objęte ochroną prawnoautorską, jednak nie są one dostępne na rynku np. z tego powodu, że osoby uprawnione nie publikują już nowych wydań a stare wydania są już poza zasięgiem możliwości ich kupna. Instytucje kultury, aby móc wykorzystać takie utwory, będą musiały zawrzeć umowy licencyjne z organizacją zbiorowego zarządzania. Dozwolony użytek takich utworów będzie obejmował zwielokrotnianie ich, a następnie udostępnianie w Internecie w celach niekomercyjnych oraz będzie dotyczył tylko dzieł, które zostały opublikowane po raz pierwszy przed 24 maja 1994 roku.  

Ponadto nowela przewiduje zlikwidowanie z dniem 31 grudnia 2015 roku Funduszu Promocji Twórczości, którego środki pieniężne, zobowiązania i należności zostaną przejęte przez Fundusz Promocji Kultury.

 Do góry